موزه ملی ایران دوفصلنامه موزه ملی ایران 2783-2228 4 1 2026 02 01 Signs of the Decline of the Abbasid Caliphate in the Dirham Coins of al-Muʿtamid ʿAlā Allāh Excavated from Susa (National Museum of Iran) نشانه‌های زوال خلافت عباسی در سکه‌های درهم المعتمد علی‌الله مکشوفه از کاوش شوش (موزه ملی ایران) 734310 10.22034/jinm.2025.2067762.1106 FA فرشته زکایی بخش مهر و سکه، موزه ملی ایران Journal Article 2025 08 03 The present study analyzes 173 silver dirhams struck during the reign of the Abbasid caliph al-Muʿtamid ʿalā Allāh (256–279 AH / 869–892 CE), discovered in the 1948 excavations at Susa and now preserved in the National Museum of Iran. These coins form part of the broader assemblage unearthed at Susa and reflect the turbulent atmosphere of al-Muʿtamid’s era—a period marked by the weakening of central authority, the growing influence of the military, the appointment of multiple heirs apparent, and the emergence of semi-independent dynasties. Through a detailed analysis of personal names, honorific titles, and mint locations—such as those of Jaʿfar, Yaʿqūb b. Layth al-Ṣaffār, al-Muwaffaq bi-llāh, al-Mufawwaḍ ilā-llāh, and ʿAlī b. Muḥammad (leader of the Zanj revolt)—this research seeks to reinterpret numismatic evidence as indicators of the Abbasid Caliphate’s decline. The findings not only supplement the classical excavation report of Susa but also contribute a new layer of ideological-political analysis to our understanding of Abbasid transformations in the third/ninth century. In other words, by focusing on the dirhams struck between 256 and 279 AH, this study provides a historically grounded analysis based on numismatic data. پژوهش حاضر به تحلیل 173 سکه درهم نقره ضرب‌شده در دوران خلافت معتمدعلی‌الله ( 279 – 256 هجری‌قمری 892-869 میلاد) می‌پردازد که در جریان کاوش‌های سال 1948 میلادی در شوش به دست آمده و هم‌اکنون در موزه ملی ایران نگهداری می‌شوند. این سکه‌ها بخشی از مجموعه بزرگ‌ سکه‌های یافت‌شده از کاوش شوش بوده و بازتابی از فضای پرآشوب روزگار معتمد به شمار می‌آیند؛ دوره‌ای که با ضعف قدرت مرکزی، افزایش نفوذ نظامیان، تعدد ولیعهدان و ظهور سلسله‌های نیمه‌مستقل همراه بود. در این پژوهش با تحلیل دقیق نام‌ها، القاب و محل‌های ضرب سکه‌ها ـ از جمله نام‌هایی چون جعفر، یعقوب لیث صفاری، الموفق بالله، المفوض إلی‌الله و علی بن محمد (صاحب‌الزنج)ـ تلاش شده تا نشانه‌های زوال خلافت مرکزی از خلال داده‌های سکه‌شناختی بازخوانی شود. یافته‌های این بررسی، ضمن تکمیل گزارش قدیمی کاوش شوش، لایه‌ای تازه از تحلیل ایدئولوژیک ـ سیاسی را به فهم تحولات خلافت عباسی در سده سوم هجری‌قمری می‌افزاید. به بیان دیگر، تمرکز بر سکه‌های ضرب‌شده میان سال‌های 256 تا 279 هجری‌قمری امکان انجام تحلیلی تاریخی مبتنی بر داده‌های سکه‌شناسی را فراهم کرده است.

http://jinm.irannationalmuseum.ir/article_734310_bee34cb0f37214d875544d1bda1afe5b.pdf