موزه ملی ایران دوفصلنامه موزه ملی ایران 2783-2228 4 1 2026 02 01 When did Isfahan Become Nisf of the World An amendment to the hypothesis of Abbas Amanat اصفهان کی نصف جهان شد؟ اصلاحیه ای بر فرضیة عباس امانت 734314 10.22034/jinm.2024.2033652.1088 FA اشکان پوریان محقق آزاد 0000-0002-5030-0162 Journal Article 2024 06 24 Isfahan is one of the significant cultural centers of Iran before and after Islam. However, Safavid period’s architecture and its political and cultural influence on modern Iranian society have somehow led to limited studies on pre-Safavid Isfahan. An example of this imbalance can be seen in the expression “Isfahan, Nisf of the world,” which likely originated before the Safavid era but is now predominantly used to illustrate the grandeur of Safavid Isfahan. On the other hand, Abbas Amanat has put forth a hypothesis suggesting that the designation of Isfahan as the “half of the world” originates from this city being designated as the Prime Meridian in the Jalali calendar system. There is no concrete evidence to support this hypothesis, but, this paper, by juxtaposing historical and astronomical evidence, attempts to show that even if Isfahan was not formally designated as the Prim meridian in Malikshahi Zīj, nevertheless its meridian was the axis upon which the Jalali radix date was calculated. Thus, aside from its political centrality, this city has, to some extent, attained a cosmological significance for a limited period of time. اصفهان یکی از مراکز مهم فرهنگی ایران پیش و پس از اسلام است، با این‌حال، بقایای ساختمانی دوره صفوی و تاثیر سیاسی و فرهنگی آن سلسله بر جهان نوین ایرانی، باعث شده تا گذشته پیشاصفوی آن، تنها پانوشتی بر مطالعاتی باشد که در مورد دوره صفوی انجام شده است. مثالی از این عدم توزان را می‌توان در ضرب‌المثل «اصفهان، نصف جهان» مشاهده کرد؛ عبارتی که بر اساس بعضی قرائن احتمالا بیان آن پیش از دوره صفوی آغاز شده، اما امروزه عمدتا برای بیان عظمت اصفهان صفوی به کار می‌رود. عباس امانت فرضیه‌ای را بیان کرده که بر مبنای آن، تعیین اصفهان به‌عنوان نصف‌النهار مبدا در تقویم جلالی، منشا عبارت «اصفهان، نصف جهان است. مدرکی وجود ندارد که نشان دهد، اصفهان به‌عنوان نصف‌النهار مبدا تعیین شده باشد، اما این نوشته با کنارهم گذاشتن شواهد تاریخی و نجومی در دسترس تلاش می‌کند نشان دهد که حتی اگر این شهر به‌عنوان نصف‌النهار صفر در زیج ملک‌شاهی تعیین نشده باشد، نصف‌النهار/نیمروز اصفهان، محور نخستین تحویل سال در تاریخ جلالی برای سراسر قلمروی سلجوقی بوده است و بنابراین این شهر، جدا از مرکزیت سیاسی، به نوعی محوریت کیهانی، هر چند برای زمانی محدود، دست یافته است.

http://jinm.irannationalmuseum.ir/article_734314_10d39299180bd8ba02ad5684005cd929.pdf