مطالعات آزمایشگاهی بر روی کوزه ها ی موسوم به فقاع در موزه ملی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

کارشناس

چکیده

ظروف سفالی ترنجی موسوم به فقاع در ایران و بسیاری از کشورهای دنیا از سده 4 تا سده 7هجری قمری مورد استفاده قرار گرفته است.
تاکنون سوالات متعددی در بارة ویژگی های ظاهری و کاربرد آنها مطرح شده که هنوز پاسخ دقیقی یافت نشده است. در این مقاله با بررسی این ظروف از دیدگاه باستان شناسی و علوم پایه سعی در روشن ساختن و پاسخ گویی به برخی از سوال ها را دارند.
در ساماندهی مخازن موزه ملی ایران یک کوزه‌ی فقاع که درون آن موادی وجود داشت مورد توجه قرار گرفت و مساله کاربرد و نوع محتویات آنها مطرح گردید. برای روشن شدن این ابهامات تعداد 6 نمونه از ظروف فقاع که در دیگر مخازن موزه ملی ایران نگهداری می‌شوند برای بررسی و آزمایش محتویات و بدنه ظروف انتخاب شد.
برای مشاهدة مواد داخل ظروف از میکروسکوپ نوری استفاده شد. برای بررسی بدنه از روش پتروگرافی و میکروسکوپ دو چشمی پلاریزان مطالعه شدند. برای شناسایی مواد آلی احتمالی نیز از دستگاه طیف‌سنج زیر قرمز تبدیل فوریه (FTIR) استفاده شد.
برای تجزیه عنصری نمونه‌ها هم از دستگاه Handheled XRF Analyze استفاده شد.
نتایج نشان داد که این ظروف به احتمال قوی حاوی مواد آلی و مایعات فراوری شده از غلات مختلف هستند. همچنین بررسی های پتروگرافی نشان داد که کانی های کوارتز و فلدسپاتویید از سازندگان اصلی این بدنه ها هستند که نقش اصلی در استحکام بدنه را دارند.
در این نمونه ها شواهدی مبنی بر استفاده به عنوان ظروف حاوی مواد آتشزا، مواد آرایشی یا دارویی به دست نیامد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Sphero-conocal Vessels, Fuqqa, from National Museum of Iran

نویسنده [English]

  • leila khamoshi
pottery department iran national museum
چکیده [English]

Sphero-conical vessels, called Fuqqa'a, have been found in archeological excavations in many parts of Iran. These vessels were distributed in many Islamic countries from the 4th to the 7th century AH (10th-13th century AD). The original function, shape, and contents have been the topic of debate since the early 1930s. In particular, the issue of materials or liquids stored in these containers has been highly controversial. In this paper, we present the residual analysis of vessels and the study of their fabrics. The investigation of residues preserved in the surface of single potsherds' fabric representing single vessels is a powerful method for ascertaining pottery use.
The National Museum of Iran has a rich collection of Fuqqa'as. Six vessels were selected to be examined and investigated for their contents and bodies. Fourier transform infrared spectroscopy (FTIR), polarized light microscopy (PLM), X-ray diffraction (XRD), and handheld X-ray fluorescence spectroscopy (micro-XRF) were used for the characterization of the compound and structure of the samples taken from Fuqqa'a vessels.
According to the obtained results, these vessels most likely contain organic residue and processed liquids from different grains. Petrographic studies also showed that quartz and feldspar minerals are the main constituents of these potteries, which produced a strong fabric. The study estimated the firing temperature of one of the samples at around 1000 degrees Celsius.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Pottery
  • PLM
  • FTIR
  • XRF
  • XRD