الگوی استقراری دشت نیشابور در دوره ساسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه آموزشی باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران

چکیده

شرایط مساعد جغرافیایی و عبور مهم‌ترین راه ارتباطی قاره‌ی آسیا از بخش شمالی دشت نیشابور، از دیرباز سبب شکل‌گیری استقرارهای انسانی و وقوع رویدادهای تاریخی مهم در این ناحیه شده است. نیشابور در دوره‌ی ساسانی یکی از مراکز مهم نظامی و سیاسی حوزه‌ی شمال شرق ایران به شمار می رفت و به عنوان یکی از مراکز کشاورزی و صنعتی فلات ایران شناخته می شد. این عوامل سبب شد که در این دوره جمعیت نیشابور رو به ‌فزونی گذارد. افزایش جمعیت از یک طرف سبب تکوین و توسعه‌ی سکونتگا‌ه‌های شهری و روستایی شد و از طرف دیگر بخش‌های وسیع‌تری از دشت نیشابور مورد بهره‌برداری جوامع انسانی قرار گرفت.
مطالعات باستان شناسی گویای آن است که مکان‌گزینی سکونتگاه‌های دشت نیشابور در دوره‌ی ساسانی، با تکیه بر امکانات طبیعی و پراکنش عوارض فرهنگی صورت گرفته است. از این رو، کیفیت پراکنش محوطه‌های استقراری دشت نیشابور در دوره‌‌ی ساسانی را می‌توان تابعی از ارتباط فضاییِ عوارض طبیعی و فرهنگی این دشت دانست. آب، زمین و شهرِ نیشابور مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده‌ی الگوی استقراری منظر فرهنگی نیشابور در دوره‌ی ساسانی به شمار می‌روند.
بر اساس نظمِ فضایی موجود در پراکنش سکونتگاه های دشت نیشابور و الگوی حاکم بر تولیدات سفالی این ناحیه، به نظر می رسد کلیه‌ی استقرارهای ساسانی دشت نیشابور، اقمارِ شهر مرکزی نیشابور بوده‌اند و با یکدیگر در مبادله‌ی دایم کالا و خدمات به سر می برده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Settlement Pattern of the Nishapur Plain in the Sasanian Period

نویسنده [English]

  • Meysam Labbaf-Khaniki
Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran
چکیده [English]

Thanks to a favourable geographical condition and the passing of the most important road of Asia across the northern part of the Nishapur Plain, this plain has been permanently settled by peoples from Central Asia and the Iranian plateau. According to the historical accounts, the Nishapur Plain was one of the political centres and military bases of northeastern Iran and was considered as one of the most important agricultural and industrial centres of Iran as well. These vital potentials of the Nishapur plain set the stage for increasing population, development of urban and rural settlements, and higher agricultural productivity during the Sasanian period. Archaeological investigations show that the location of the Nishapur Plain's settlements relied on the presence of natural resources and cultural facilities. Water and land, as well as the facilities provided by the city of Nishapur, are the factors that define the settlement pattern of the Nishapur Plain's landscape during the Sasanian period. The spatial order of the settlement pattern of the Nishapur Plain and the pottery tradition of the region indicate that the rural settlements of the plain served as the hinterlands of the city of Nishapur, which relied on the exchange of commodities and services throughout its history.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nishapur
  • Cultural Landscape
  • Sasanian Period
  • Settlement Pattern
  • Landuse